نوشته‌ها

نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

ارزیابی اصولی و نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

در جهان امروز نقش احساسات و افکار انسانی در توسعه و تکامل سازمان‌ها و جوامع بسیار پررنگ‌تر شده و برقراری ارتباطات و هم‌اندیشی بین آنها اهمیت بیش‌نری یافته است. در تشکل‌ها و فعالیت‌های سازمانی این افکار و اندیشه‌ها نقش مهم‌تری دارند و برای عملکرد مطلوب و مورد انتظار ضروری‌تر خواهند بود. اما در این بین گاهی افکار، مهارت‌ها و روش‌های هر فرد نیاز به اصلاح دارند که می‌بایست از راه اصولی و موثر خود یعنی نقد سازنده منعکس شود. نقد اگر در دنیا ما به درستی انجام شود سازمان‌ها و جوامع را به سوی تعالی سوق می‌دهد. این در حالی است که نقد منفی و مخرب درست در نقطه مقابل نقد سازنده، روحیه خصومت و پرخاشگری و تضاد را بین انسان‌ها گسترش داده و بسیار مخرب است. هر نقد سازنده‌ای متکی به فن بیان منتقد است و یکی از اصول شناخته‌شده برای ارزیابی صحیح و نقد سازنده تکنیک ساندویچ می‌باشد.

نقد به شرطی که در انتقال آن از فن بیان قوی و موثری استفاده شده باشد نقش عمده‌ای در روابط اجتماعی ایفا می‌کند. در بسیاری از جوامع پیشرفته حال حاضر نقد به عنوان یک رکن اساسی در فعالیت‌های سازمانی نهادینه شده و از آن می‌توان برای ایجاد تحرک در گروه یا تیم‌ها و اعمال نفوذ در اشخاص مختلف برای تغییر خط فکری و عملی آن‌ها استفاده کرد. همه این نکات و نتایج مثبتی که به دنبال آن می‌بینیم به شرطی صادق هستند که نقد، سازنده و اصولی و با استفاده از تکنیک‌های شناخته‌شده و استانداردی انجام شود.

تکنیک ساندویچ از ساده‌ترین تکنیک‌های پایه در ارزیابی افراد می‌باشد که فرصت نقد سازنده را به واسطه فن بیان به افراد می‌دهد. این تکنیک در هر مکان و هر زمانی به درد همه افرادی که به نحوی با جامعه درگیر شده‌اند می‌خورد؛ حتی وقتی که قرار باشد عملکرد ساده همکار خود را ارزیابی کرده و نقاط ضعف او را بیان کنید.

برای آشنایی با تکنیک ساندویچ و چگونگی استفاده از آن در نقد سازنده همراه ما باشید.

نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

به کارگیری ضعیف انتقاد و عدم آشنایی با روش صحیح ارزیابی، شکست سختی را برای یک تیم متحد یا سازمانی که اتحاد شرط اول و آخر موفقیت آن است به دنبال دارد. از سوی دیگر استفاده آگاهانه و خردمندانه از انتقاد گام بزرگی برای اوج گرفتن یک فعالیت گروهی است.

اصول اولیه ساندویچ برای ارزیابی

اگر هنوز با تکنیک ساندویچ برای برای ایجاد فضای انتقادی و بازخورد بیشتر در سخنرانی یا هر گفتگو دیگری آشنایی ندارید ابتدا با اصول اولیه آن آشنا شوید:

  1. اولین قدم در این تکنیک بیان کردن و حتی بزرگ‌نمایی نقاط قوت فرد مورد نظر شما است
  2. در گام بعدی بخش‌هایی از رفتار یا روش فرد که احتمالا ظرفیت ارتقا یا بهبود را دارند مورد بررسی قرار داده می‌شوند
  3. در آن در کنار برجسته کردن نقاط برجسته افراد و با نگاهی رو به آینده نتیجه‌گیری می‌کنیم

نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

چرا ساندویچ؟!

علت نام‌گذاری این روش در انتقاد سازنده، قرار گرفتن فیدبک یا نقدهای ما بین همان نقطه نظرات مثبتی است که در قدم اول و قدم سوم یادآوری می‌کنیم. این فن بیان حالتی را ایجاد می‌کند که انگار نقد ما، حتی از نوع تند و تیزش، ساندویچ شده است و تقریبا قابل مشاهده یا ملموس نیست! تئوری این روش این است که با استفاده از تکنیک ساندویچ و وقتی که همه نقاط منفی با بازخوردهای مثبت ما محاصره شده باشند گوینده بیش‌تر به نقد توجه می‌کند.

تکنیک ساندویچ: خوب، بد، زشت

در روش اولیه ساندویچ نقاط ضعف و سوبرداشت‌هایی دیده می‌شود که باعث روی برگرداندن افراد از این روش برای نقد سازنده خواهد شد؛ مثلا:

  • برخی تصور می‌کنند ساندویچ یعنی نقاط قوت- نقاط ضعف- نقاط قوت؛ در حالی که نقد نباید از دید منتقد و فردی که مورد نقد قرار می‌گیرد نقطه منفی تلقی شود!
  • اثر پیوسته موقعیت کلمات روی مخاطب: مخاطبان اصولا به اول و آخر جمله بیش از اواسط جمله توجه می‌کنند
  • افراد عموما نقاط مثبت را بهتر به خاطر می‌سپارند و در نتیجه فرصت برای بهبود نقاط قوت از دست می‌رود
  • ناکامل بودن نقد به روش ساندویچ: در انتقادها به این روش صرفا روی نقاطی که مطلوب ما نبوده‌اند دست می‌گذاریم؛ اما به این که مخاطب باید چه طور به بهبود نقاط قوت خود بپردازد اشاره نمی‌کنیم

نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

روش اصلاح شده تکنیک ساندویچ برای نقد و ارزیابی

برای انتقاد نرم، نامحسوس و موثر از دنیا اطراف و در حالی که بهترین نتیجه را کسب کنیم روش اصلاح شده‌ای از همان تکنیک ساندویچ وجود دارد که با استفاده از آن می‌توان سازنده نقد کرد. در این روش هر ساندویچ از سه لایه تشکیل شده است:

  1. لایه اول: نان ساندویچ یا همان عنصر ستایش مخاطب توسط منتقد
  2. لایه دوم: ادویه‌جات یا همان مناطقی که جای بهبود دارند
  3. لایه سوم: محتویات اصلی نظیر گوشت یا همان پیشنهادات اختصاصی ما برای مخاطب و در جهت بهبود عملکرد او

نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

اگر با استفاده از این روش پیش بروید نقد شما نسبت به روش‌های قبلی مزایا خیلی بیش‌تری به دنبال دارد و به زبان ساده‌تر سازنده‌تر است؛ چون:

  1. در این روش بیش‌تر روی نقاط قوت، بخش‌هایی که می‌توانند بهتر باشند و مجددا ستایش مخاطب تمرکز داریم؛ نه الگو خوب- بد – خوب
  2. تشبیه روش ارتقا و بهبود نقاط قوت به بخش‌های اصلی ساندویچ مثل گوشت و سبزیجات نشان می‌دهد که همین بخش یعنی آموزش راهکارهای بهبود نقاط قوت هر فرد، نقاط قوت یک نقد سازنده هستند و تاثیرات به مراتب بهتر و موثرتری دارند

چند نکته حیاتی برای نقد سازنده‌تر

در استفاده از تکنیک ساندویچ چه طبق گذشته و چه با تغییر ساختاری که گفته شد باید به چند نکته توجه داشته باشید؛ واگرنه زمام نقد از دستانتان خارج می‌شود.

انتقاد را ماست‌مالی نکنید!

زمانی یک نقد سازنده به سمت بزرگ‌نمایی و بیهودگی (ماست‌مالی کردن) پیش می‌رود که صرفا ساندویچ لایه خارجی (نان) داشته باشد؛ بی‌محتوا و سیرکننده غیرمغذی! در این حالت لایه خارجی خشک و خسته‌کننده می‌شود و حداقل مواد مغذی را برای مخاطبان دارد. در این حالت منتقد فقط به ستایش مخاطب می‌پردازد و هیچ فضایی برای بهبود و ارتقا باقی نمی‌گذارد. در نهایت نیز هیچ پیشنهاد و راهکاری به فرد ارائه داده نمی‌شود.

نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

ستایش کاذب را کنار بگذارید

دقیقا مشابه با نکته قبلی، در این حالت نیز منتقد به ستایش مخاطب می‌پردازد و لایه خارجی یا نان ساندویچ توخالی و فقط هوا دارد! در این حالت منتقد با ستایش دروغین و ذکر نقاط مثبتی که در واقعیت وجود ندارند سعی دارد نقدی سازنده داشته باشد؛ اما قطعا نتیجه عکس می‌گیرد!

چاشنی ساندویچ را زیاد نکنید!

تصور کنید برای ظهر مهمانی ترتیب داده‌اید و از مهمانان با سس مایونز به عنوان ناهار پذیرایی کنید. در چنین حالتی احتمالا می‌توانید تصور کنید که مهمانان اولین قاشق را می‌خورند اما بعد از اولین قاشق قطعا از سس مایونز با وجود همه تمایلی که شاید داشته باشند دلزده می‌شوند. چاشنی یا همان لایه دوم ساندویچ نیز به همین صورت است. اگر قرار باشد کل نقد را با انتقاد کوبنده محض به اتمام برسانیم از همان ابتدا مخاطبان خود را دلزده کرده‌ایم. تصور کنید بعد از سخنرانی، منتقد انتقاد موثر و سازنده خود را درباره فن بیان شما به صورت پیوسته و به این شکل بیان کند: تماس چشمی با مخاطب خیلی بد بود، صراحت بیان و فصاحت کلام نداشتید، زبان بدن چنگی به دل نمی‌زد، صدایتان در طول سخنرانی گوشخراش و ناراحت‌کننده بود، زیاد تپق زدید، جلوه‌های بصری نظیر پاورپوینت به سختی قابل خواندن بودند و …

نقد سازنده با استفاده از تکنیک ساندویچ

1tips-for-constructive-criticism.jpg

با توجه به این نکات در فن بیان خود قهرمانانه انتقاد کنید!

انتقاد کردن دارای اهمیت زیادی در زندگی خصوصا کار و فعالیت های روزمره است. حتی مبحثی تحت عنوان انتقاد سازمانی صحیح مطرح می شود که برای ارزشیابی روند انجام پروژه ها و طرح ها ضروری است. گاهی انتقاد کردن ساده است! انتقادی که بدون توجه و از روی احساسات آنی و با بی فکری صورت گیرد به سادگی شکل می گیرد و مثل خنجری زهرآلود برای افراد دردناک و تلخ است! اما هر انتقادی ساده نیست! انتقادی که موجب ظهور لایه های پنهان امور شود و در عین حال به افراد آسیب نزند مشکل است. به زبان دیگر برای این که بتوانید قهرمانانه انتقاد کنید باید مسیر پرپیچ و خمی را طی کنید.

اصلاح خطا یا برطرف کردن کمبود ها در پی انتقاد سازنده و صحیح صورت می گیرد؛ در غیر این صورت چیزی جز احساس خشم و دشمنی با شما را به دنبال نخواهد داشت!

اگرچه پیش از این با اصول انتقادسازنده با استفاده از فن بیان آشنا شده اید اما انتقاد موثر و آشنایی با جزییات آن کمی پیچیده است و به زمان بیش تری احتیاج دارد. در این مسیر قطعا شناخت نکات ضروری در فن بیان که در ادامه معرفی می کنیم شما را به منتقدی قهرمان تبدیل خواهد کرد و باعث می شود قهرمانانه دیگران را نقد کنید.

نکاتی برای این که قهرمانانه انتقاد کنید

برخی از نکات برای این که بتوانید قهرمانانه انتقاد کنید عبارتند از:

روی اهداف مشترک تاکید کنید

اگر می خواهید انتقاد شما سازنده واقع شود و تاثیر مخربی به دنبال نداشته باشد نقدتان را با تمرکز و تاکید بر اهداف و نقاط مشترکتان آغاز کنید. حتی اگر طرف مقابلتان با شما همفکر نیست به دنبال سوژه های دیگری از جمله موضوعات شخصی یا حتی جنسیت مشترکتان بگردید! برای این که  قهرمانانه انتقاد کنید هرچیزی می توان دستاویز شما در فن بیان باشد!

1tips-for-constructive-criticism.jpg

روی کلمه “چگونه” یا “چه طور” تمرکز کنید

یکی از اشتباهاتی که در نقد سازنده معمولا دیده می شود استفاده مداوم از کلمه “چرا” در هر جمله می باشد. برای این که قهرمانانه انتقاد کنید کلمه “چرا” را حذف کنید و از رفتار تحکم آمیز بپرهزید. “چرا” به افراد حس مورد بازخواست قرار گرفتن را القا می کند. به جای استفاده از این کلمه “چگونه” یا چه طور” را جایگزین کنید.

به جمله زیر دقت کنید:

_ چرا از این دارو خودسرانه استفاده کرده اید؟

مسلما با به کارگیری این جمله به خصوص اگر لحنتان کمی تند باشد طرف مقابلتان به جای فکر کردن درباره کار اشتباهی که کرده است به ناراحتی و لحنی که شما داشته اید فکر می کند! به جای این جمله می توانید نقد خود را با به کار بردن “چه طور” در جمله زیر به زیبایی و سازندگی هرچه تمام تر بیان کنید:

_چه طور استفاده خودسرانه از دارو می تواند سبب بهبود بیماران شود؟

2tips-for-constructive-criticism.jpg

از تکنیک خوداتهامی استفاده کنید

گاهی خوداتهامی کاذب برای این که بتوانید قهرمانانه انتقاد کنید موثر تر است. اگرچه شما مرتکب خطایی نشده اید و مشکل یا کمبودی که در حال حاضر وجود دارد ربطی به شما ندارد اما سعی کنید خودتان را درگیر قضیه کنید. این کار باید هوشمندانه انجام شود. به جمله زیر دقت کنید:

_مصرف خودسرانه این دارو تو را با سردرد مزمن مواجه می کند.

در این جمله شاید استفاده مستقیم از کلمه “تو” به نحوی متهم کردن فرد  محسوب شود. اولین حسی که طرف مقابلتان از این جمله خواهد داشت احساس تنهایی است. با خوداتهامی قهرمانانه انتقاد کنید و مانع بروز این حس شوید.

جمله بالا می تواند به خوبی و به شکل زیر بیان شود:

دارو دارو است! برای هرانسان عادی مثل من می تواند موجب سردرد و سرگیجه شود.

3tips-for-constructive-criticism.jpg

سازگار باشید

در صورتی می توانید قهرمانانه انتقاد کنید که سازگاری و انعطاف کافی داشته باشید. افراد متعصب و کسانی که در هر موضوعی افراطی عمل می کنند برای انتقاد سازنده مناسب نیستند. انتقاد باید به دور از افراط و تفریط انجام شود. اگر سازگاری را در خود نمی بینید این مهم را به فرد معتمدی بسپارید تا با فن بیان خود طرف مقابلتان را قانع کند.

خجالتی نباشید

برای این که بتوانید مقصود خود را با فن بیانی موثر منتقل کنید باید از خجالتی بودن دوری کنید. هیچ چیزی برای خجالت کشیدن وجود ندارد. در حقیقت کسی که باید از کرده خود خجالت زده باشد طرف مقابلتان است که قرار است مورد انتقاد واقع شود. همان طور که شما نباید خجالتی باشید لازم است به سخنان خود دقت کنید، ارتباط چشمی برقرار کنید و کاری نکنید افراد احساس شرم کنند!

ناگفته نماند در برخی از مواقع تا وقتی فرد به مرحله ای نرسد که از کرده خود پشیمان شود انتقاد سازنده واقع نخواهد شد!

4tips-for-constructive-criticism.jpg

زمان را هدر ندهید

برای این که بتوانید قهرمانانه انتقاد کنید زمان را تلف نکنید. هر چه انتقاد شما به زمان وقوع خطا یا حادثه نزدیک تر باشد بهتر است. نباید بگذارید تاثیرگذاری انتقاد شما با گذشت زمان از واقعه کم شود.

در طول انتقاد کمی مکث کنید

از آن جایی که در طول نقد شما در حال بیان نقاط منفی و ایرادات هستید بنابراین طبیعی است که با واکنش تند و گاهی غیرمنطقی افراد مواجه شوید. برخی از افراد به جای این که خطای خود را بپذیرند حتی از شما طلبکار می شوند! آن چه شما را از رو به رو شدن با واکنش های عجیب حفظ می کند مکث کردن در برابر واکنش های تند افراد است؛ چرا که به صورت طبیعی شما هم بعد از شنیدن اظهارات طرف مقابلتان لب به سخن می گشایید و تمایل دارید از خود دفاع کنید. بنابراین توصیه می شود کمی مکث کنید و به دنبال بهترین جواب باشید.

6tips-for-constructive-criticism.jpg

از انتقاد در ملا عام بپرهیزید

همان طور که قبلا هم گفتیم یکی از اصول فن بیان توجه به احساسات دیگران است. انتقاد اگرچه ذات تلخی ندارد اما میان افراد امواج مثبتی به همراه ندارد. بنابراین برای حفظ شخصیت افراد و خصوصا کارمندان خود در محیط کاری باید موقعیت شناس باشید. انتقاد مباحثه ای دوطرفه و خصوصی است؛ مگر این که مخاطب شما از یک نفر بیش تر باشد.

اعتماد کنید

شاید اعتماد به کسانی که سبب تحمیل مضرات و شکست هایی در کار و زندگی شما یا دیگران شده اند مشکل باشد. اما نباید انتقاد باعث شود کل توانایی افراد را زیر سوال ببریم. بهتر است کار را با دادن شانس دوباره به کارمندان یا طرف مقابل ادامه دهیم.

برای این که اعتماد مجدد شما  مجددا نتیجه عکس ندهد این بار قاطعانه تعیین و تکلیف کنید و به افراد گوشزد کنید اگر این مشکل دوباره تکرار شود چه تنبیه یا سزایی در انتظار آن ها خواهد بود.

به جای سرزنش راه حل بخواهید

مشکلی که به وجود آمده است شاید قابل رفع باشد؛ اما در حال حاضر نمی توان از وقوع آن در زمان گذشته جلوگیری کرد. اگر به نقد اهمیت می دهید و تمایل دارید قهرمانانه انتقاد کنید با فن بیان خود به برطرف کردن موانع و کمبود ها بپردازید.

بدین منظور از افراد راه حل بخواهید. حتی می توانید با رفع مشکل به وجود آمده افرادتان را تنبیه کنید. اگر بی مسئولیتی کارمند شما سبب شکست در پروژه فعلی شده است از او راه حل بخواهید و اصلاح امور را به او بسپارید.

6tips-for-constructive-criticism.jpg

از شوخی کردن بپرهیزید

انتقاد سازنده نباید با شوخی درآمیزد. اگر حین انتقاد کردن شوخی کنید مقبولیت شما در پذیرش انتقاد از بین می رود و تاثیر قبل را از دست می دهد.